Drie soorten materiaal, streng gescheiden

In een bronnenonderzoek is het onderscheid tussen bron en reconstructie het belangrijkste dat er is.

Het dorp nu

Status

Commune rurale

Bestuur

Caïdat Bni Said, cercle Driouch, provincie Driouch (sinds 2009), regio Oriental

Bevolking

5.032 inwoners in 910 huishoudens (census 2004)

Stamverband

Aït Saïd, fractie Aït Zaoumi (Izaoumen), in makhzen-stukken gearabiseerd als Azzouma

Hoofdplaatsen stam

Dar El Kebdani, Tazaghine, Amejjaou

Kust

Port Sidi Hsaïn, Plage Sidi Aamar ou Moussa, Punta Afrau

Vóór 1992

Dairat al-Rif, provincie Nador, met Aït Oulichek, Temsamane en Aït Touzine

Wie de Spaanse kaarten eigenlijk tekende

Een vondst die de hele Spaanse cartografie van deze streek in een ander licht zet.

Voordat het protectoraat bestond, moest Spanje het noorden van Marokko in kaart brengen. De kaart van Noord-Marokko op schaal 1:500.000 werd in 1906 voor het eerst publiek gepresenteerd, in Algeciras, waar Frankrijk en Spanje Marokko in invloedssferen verdeelden. In 1909 volgde een nieuwe oplage van tweeduizend exemplaren en in 1912 een heruitgave.

Het onthullende zit in hoe die kaart tot stand kwam. Vier hulpkrachten waren permanent aan de karteringscommissie verbonden: sergeant Jamed Ben Jujamed en de soldaten Abd-al-lah Ben Alí, Amar Ben Mohamed Saidi en Mojtar Ben Mohamed Jarari, allen afkomstig uit de Rif. Op basis van de gegevens die zij aanleverden werd een croquis gemaakt van het gebied tussen de rivieren en-Bades en Nekor, bewoond door de kabylen Beni Ittef, Bokkoia en Beni Urriaguel. Die croquis op 1:100.000 diende vervolgens om de centrale Rif op 1:500.000 in te vullen.

Let op de derde naam: Amar Ben Mohamed Saidi. De naam duidt op herkomst uit Beni Said. De kaarten waarmee Spanje deze kust bezette, zijn deels getekend naar de mondelinge terreinkennis van Rifijnen, mogelijk van iemand uit jouw eigen stam.

De auteurs van deze studie wijzen op de retorische functie van zulke kaarten: ze maken zichtbaar wat politici en diplomaten niet openlijk willen zeggen, en verzwijgen tegelijk zorgvuldig wat niet zichtbaar mag worden. De kaart werd eind 1905 gedrukt en werkte in Algeciras als aankondiging van de Spaanse koloniale aanspraken, nog voordat het protectoraat internationaal was uitgeroepen. Bron: het artikel over de kaart van Noord-Marokko en de conferentie van Algeciras, Scripta Nova, Universitat de Barcelona, online op ub.edu/geocrit.

Naamlagen

Vijf lagen, elk uit een ander machtsverband. De Marokkaanse en de Europese literatuur leggen de naam verschillend uit.

Sidi Hsaïn was een havennaam

Het beste nieuwe archiefspoor uit dit onderzoek.

De Aït Saïd beschikten in de negentiende eeuw over een vloot kleine boten, ingezet voor piraterij, kustvaart en smokkel, geholpen door een topografie met natuurlijke ankerplaatsen. De haven van Sidi Hsaïn wordt expliciet genoemd als een plek die grote weerklank had in de makhzen-documenten van de negentiende eeuw, in verband met smokkel, handel en piraterij.

Daarmee bestaat er Marokkaanse archiefcorrespondentie over precies de plek waar in 1921 de Spaanse positie Afrau werd gebouwd. Een ander verhaal dan het militaire: sultans die klagen over smokkel, caïds die zich verantwoorden, handelsvergunningen, beslagnames.

De bredere context: handelsprivileges met Joodse handelaren uit Gibraltar en Algerije, en de handel met Algerije versterkt via de invloed van emir Abdelkader. Handelsfiguren zoals Mohamed Ahzari onderhielden banden met het centrale gezag, wat vrije toegang tot zee verzekerde. Tegelijk bleef de stam grotendeels bilad es-siba: in 1766 een strafexpeditie van sultan Sidi Mohamed Ben Abdallah, en nog in 1895 werd een door de sultan benoemde caïd alleen geduld op de markt van Kebdani.

Ijzer in de bergen, vier eeuwen lang

Leo Africanus, al-Hassan ben Mohammed al-Wazzan, beschrijft in zijn Beschrijving van Afrika het stadje Amejjaou: op een hoge berg, ongeveer tien mijl westelijk van Tazouta en zes mijl van de kust, bewoond door edele en gastvrije mensen. Aan de voet een vlakte die tarwe voortbrengt. En in alle omliggende bergen ijzermijnen, waarvan de arbeiders talrijke gehuchten en dorpen bewonen. Dezelfde bron meldt dat zich in Amejjaou aan het begin van de tiende eeuw hijri een emiraat vormde dat zijn gezag uitbreidde over Beni Said en Beni Touzine.

Vier eeuwen later, in juli 1921, hadden de officieren van de positie Afrau op de ochtend van de aanval gasten aan tafel: een ingenieur en de voorman van nabijgelegen mijnen, die bij aankomst juist de rust in de streek benadrukten. In het Expediente Picasso zit de verklaring van die opzichter over de mijnwerkers bij Afrau, circa zeventien Spaanse arbeiders plus lokale werkers.

Er loopt dus een lijn van zestiende-eeuwse ijzerwinning naar een Spaanse concessie op de kust in 1921. Welke maatschappij en op welke titel is nog niet uitgezocht. Ingangen: de mijnconcessieregisters van het protectoraat in het AGA en het Boletín Oficial de la Zona de Protectorado.

De opmars, en de waarschuwingen

Uit de Spaanse militaire historiografie. Twee stafofficieren zagen het aankomen.

De opmars had een dubbel doel: de inheemse politie en de reguliere troepen dichter bij de loyale kabylen brengen om die loyaliteit te versterken, en druk zetten op de opstandige kabylen. Eind 1920 waren Beni Ulixek en Beni Said onderworpen, in Spaanse stukken de belangrijkste en strijdlustigste kabylen van de Comandancia Melilla.

Op 12 januari 1921 landden de troepen van generaal Silvestre bij Afrau, in de Spaanse beschrijving een rotsspoor dat de zee in loopt, op tien tot vijftien kilometer van Annual. Op 15 januari bezetten ze Annual zonder weerstand. Juist die afwezigheid van weerstand versterkte Silvestre in zijn overtuiging dat de rapporten van luitenant-kolonel Dávila en kolonel Morales Mendigutía, chefs Operaties en Inheemse Politie, overdreven waren. Beiden hadden gewaarschuwd voor oprukken zonder de nodige steun, zonder voldoende logistiek en vooral zonder het bezette terrein te consolideren. Morales was arabist, kende Noord-Marokko grondig, werd in het hele gebied gerespecteerd en was lid van de Real Academia de la Historia.

Op 10 maart rondde Silvestre zijn operatieplan af en stuurde het naar Berenguer, jaargenoot van de academie maar hoger op de anciënniteitslijst. Berenguer stond alleen Alhucemas toe. Twee dagen later bezette Silvestre Sidi Dris, aan de monding van de Uad Kebir, vandaag de Amekran. Op 2 juni nam de colonne van commandant Villar van de Inheemse Politie Abarrán en liet er twee compagnieën achter. De Rifijnen vielen bij verrassing aan, er ontstond een vlucht en Villar verloor de controle.

De cijfers van de ineenstorting: bijna elfduizend Spaanse doden bij het instorten van de Comandancia Melilla in de zomer van 1921. In september en oktober was bijna alles tot vlak bij Dar Drius heropgenomen. Het staken van de herovering wordt in de Spaanse militaire literatuur een monumentale strategische fout genoemd, die de oorlog onnodig rekte tot 1926. Op 7 juli 1922 opende de Consejo Supremo de Guerra y Marina een strafzaak tegen Berenguer.

Kolonel Morales, die Sidi Dris veroverde, waarschuwde Silvestre in persoon dat hij op zand had gebouwd, dat de stammen niet onderworpen waren, en dat hij zich voortijdig had geïnstalleerd in Sidi Dris, Afrau en Annual.

Wie dit heeft opgeschreven, en wanneer

Bij dit soort materiaal is de ontstaansgeschiedenis van de bron even belangrijk als de inhoud.

Vrijwel alles wat we over de val van Afrau weten, komt uit één keten. In 1921 sneuvelde of raakte het grootste deel van de bezetting gevangen. In 1923 werden de krijgsgevangenen vrijgelaten, waaronder de officieren op plaat 4. Hun verklaringen kwamen terecht in het Expediente Picasso, het parlementaire onderzoek naar Annual. Een eeuw later heeft een militair historicus die verklaringen naast de scheepsjournalen gelegd en er een dagreconstructie van gemaakt.

Dat betekent drie dingen. Ten eerste: de gebeurtenissen zijn verteld door mensen die achttien maanden in gevangenschap hadden gezeten, met alle vertekening die dat meebrengt. Ten tweede: het Expediente was een schuldonderzoek, dus getuigen hadden belang bij bepaalde versies, en de vraag wie welk bevel wel of niet had ontvangen was juist het strijdpunt. Ten derde: de Rifijnse kant komt in deze keten alleen voor als tegenpartij. De leider van Tazaghine heeft geen naam en geen stem. Wat hij op 22 juli dacht te doen, staat nergens.

Praktische consequentie voor verder onderzoek: de Spaanse stukken zijn betrouwbaar over eigen aantallen, tijdstippen en berichtenverkeer, en onbetrouwbaar over motieven en aantallen aan de andere kant. Voor die andere kant zijn de makhzen-stukken en de orale overlevering de enige ingangen.

De kranten van juli 1921

Deze heb ik niet gelezen. Wat volgt is geen samenvatting maar een werkinstructie.

Wat je redelijk kunt verwachten: dagbulletins van de Comandancia, passagierslijsten van gerepatrieerde gewonden, namenlijsten van gesneuvelden en vermisten per positie, en officiële communiqués die de evacuatie als geordende operatie presenteren. Die laatste zijn juist waardevol, omdat je ze naast het Expediente Picasso kunt leggen en het verschil kunt zien tussen wat werd gemeld en wat er gebeurde.

Nasleep, en een correctie

De Arabische bronnen leggen het begin van het verzet twaalf jaar eerder.

In de Spaanse verslagen begint de geschiedenis van deze streek bij de bezetting van 1920. De Marokkaanse encyclopedische traditie zet het anders neer: de stam droeg effectief bij aan de gevechten tegen de Spanjaarden vanaf 1909 tot 1926, dus vanaf de eerste Spaanse landing in de Rif, als een van de meest strijdvaardige stammen aan de zijde van Cherif Mohamed Amezian. De historicus Haj Larbi El Ouriachi schreef dat Beni Said de hoeksteen was van 1916 tot 1926, met als argument dat de vijand vanaf het begin voor de poort van de stam stond en meermaals tevergeefs probeerde binnen te dringen.

Na 1921 vecht de stam mee aan de kant van Abdelkrim en hoort het gebied bij de Rifrepubliek. Vanaf de watervliegtuigbasis Mar Chica bij Nador worden de zones Afrau en Sidi Dris gebombardeerd, de eerste gevechtsmissies van die basis. Vanaf 1923 zet Spanje gifgas in tegen de regio, ook tegen burgerdoelen.

In 1925 volgt de landing bij Alhucemas, in 1926 de capitulatie van Abdelkrim. Op 10 juli 1927 ondertekent generaal Sanjurjo de order die het einde van de operaties aankondigt. Ruim zestigduizend geweren worden ingeleverd. Tot 1956 bestuur via de Intervenciones Militares, die tot het einde rapporten produceerden.

Eén detail dat blijft hangen

Luitenant Leopoldo Aguilar de Mera, gesneuveld bij Sidi Dris, was schrijver en publiceerde tijdens zijn opleiding bijna vijftig werken in proza en poëzie. Hij was bevriend met de Rifijnse dichter Dris Ben Said, die na de val van Sidi Dris zijn stoffelijk overschot zou hebben begraven.

Land, erosie en emigratie

De enige moderne wetenschappelijke studie over precies deze streek beschrijft de lange lijn. De berggebieden waren al dichtbevolkt terwijl de laagvlakten onbewoond bleven door onveiligheid. In de negentiende eeuw begon de ontginning van het thuya-bos op de westelijke plateaus. De jaren zestig kenden extreme bevolkingsdruk en overexploitatie. Externe inkomsten hielden het systeem draaiend: eerst seizoensmigratie naar Algerije, daarna emigratie naar Europa.

Daarbovenop kwam de repressie van de Rif-opstand van 1958 tot 1961, met meer dan achtduizend doden, en structurele verwaarlozing door de makhzen. Zo ontstond de keten Tazaghine naar Nederland. De Aït Saïd vormen na de Aït Wayagher de grootste Riffijnse groep hier, met gemeenschappen in onder meer Utrecht, Amsterdam en Gouda.

Een taalspoor dat je in Utrecht nog hoort

Door de vermenging met Spanjaarden en, in mindere mate, Joden ontstond een laag die nog doorklinkt in het dagelijks Rifijns van Driouch: bourki voor waarom, bentana voor raam, mesa voor tafel, chumbra voor cactusvrucht, macho. Kleine woorden die de hele bezettingsgeschiedenis in zich dragen.

Vandaag loopt de RN16 pal langs de oude Spaanse posities. Waar in 1921 een provisorische aanlegsteiger lag, ligt nu de vissershaven van Sidi Hsaïn.

Blad 12.4 op de moderne kaart leggen

Wat je nodig hebt om de historische kaart en de huidige topografie over elkaar te krijgen. Dit is de stap die ik zonder de kaart zelf niet kan zetten, maar wel kan voorbereiden.

Twee waarschuwingen. De positie Afrau is in de bronnen tien tot vijftien kilometer van Annual gesitueerd, wat een aanzienlijke onzekerheid is; gebruik de kustpunten, niet Annual, als anker. En de historische bladindeling gebruikt eigen spellingen, dus verwacht Tasaguin in plaats van Tazaghine en Uad Kebir in plaats van Amekran.

Bronnen

Open sporen

Acht richtingen, geordend van meest naar minst haalbaar.